Colonia Ulpia Traiana, Romeinse nederzettingsresten in Xanten, Duitsland

Colonia Ulpia Traiana is een Romeinse stadssite in Xanten met een rechthoekig stratenpatroon van insulae, een forum, een Jupiter-tempel, thermen, een amfitheater en een haventempel. Op de 73 hectare ligt nu het Archeologisch Park Xanten, waar reconstructies naast opgegraven fundamenten staan en een lange grijze muur met halfzuilen en cilindrische zuilstompen.

De plek begon als nederzetting van de Cugerni bij het legioenskamp Vetera, dat Drusus in 13/12 v.Chr. aanlegde; tijdens de Bataafse Opstand van 69/70 brandde zij af en vanaf 71 werd zij herbouwd. Rond 100 verhief Trajanus haar tot colonia, wat een vrijwel volledige nieuwbouw opleverde met een rechthoekig stratenplan, forum, tempels, amfitheater en waterleiding. In 276 werd zij door de Franken geplunderd; tussen 306 en 311 bouwde Constantijn er de vesting Tricensimae.

De naam Colonia Ulpia Traiana eert keizer Trajanus, die rond 100 n.Chr. stadsrechten verleende. De inwoners bezaten het Romeinse burgerschap, en veteranen van het legioen in Vetera kregen grond en vormden een welvarende laag. Opgravingen vonden pottenbakkersovens bij de haven en zilverwerkplaatsen in insula 39.

Het park ligt op het terrein van de antieke stad in Xanten, met het LVR-RömerMuseum in het midden; de gereconstrueerde gebouwen staan op het oorspronkelijke stratenraster, zodat het schaakbordpatroon van insulae, cardo en decumanus te voet te volgen is. In delen van de 73 hectare wordt nog gegraven, en de graven binnen de muren tonen dat de begraafplaatsen vroeger buiten de stad lagen.

De locatie maakt deel uit van de UNESCO-werelderfgoedaanwijzing van de Nedergermaanse Limes, erkend voor zijn rol als historische grens van het Romeinse Rijk langs de Rijn en zijn belang voor het demonstreren van Romeinse grensbouw en verdedigingsstrategieën in Noord-Europa.