Nitzana, Archeologische vindplaats in de Negev-woestijn, Israël.

Nitzana is een archeologische vindplaats op de vlakte van de westelijke Negev, 250 m boven zeeniveau, met een natuurlijke heuvel die ongeveer 35 m boven de omgeving uitsteekt. De overblijfselen omvatten een rechthoekig Byzantijns fort (85 bij 35 m) met vijf vierkante torens, vijf kerken en een begraafplaats. De plaats wordt doorsneden door de Ezuzbeek en begrensd door de Nitzanabeek.

Nitzana ontstond in de 2e eeuw v.Chr. op een kruispunt van handelsroutes naar de Sinaï, Egypte en de Judese heuvels. Na de annexatie van het Nabatese rijk door Rome in 106 n.Chr. raakte de stad in verval; uit de 3e–4e eeuw zijn bijna geen vondsten. Eind 4e eeuw liet Theodosius I een Romeins fort bouwen en herleefde de stad als keizerlijk centrum. Ze bloeide in de Byzantijnse en vroeg-islamitische tijd, maar zware belastingen na de Arabische verovering leidden in de 9e eeuw tot verlating.

De papyri van Nessana, in 1935–1937 gevonden in de kerk van de heiligen Sergius en Bacchus, zijn vooral Grieks, met Latijnse en Arabische stukken, en dateren van midden 5e tot eind 7e eeuw. Ze vermelden belastingdocumenten, soldaten, boeren en pelgrims en bevatten kopieën van Vergilius' Aeneis met een Latijns-Grieks glossarium om Latijn te leren.

Het terrein is bereikbaar via Route 211 vanaf de kruising van Telalim en biedt parkeerplaatsen voor bezoekers. Het terrein blijft de hele dag open, zodat je de ruïnes in je eigen tempo kunt verkennen.

De papyri die in de kerk van de heiligen Sergius en Bacchus zijn gevonden, bevatten afschriften van boeken II–IV van de Aeneis met een Latijns-Grieks glossarium, een teken dat hier Latijn werd geleerd. Het archief omvat ook een volledige briefwisseling tussen Abgar van Edessa en Jezus van Nazareth.