Xá:ytem, Inheemse archeologische vindplaats in Mission, Canada

Xá:ytem is een archeologische site en museum in Hatzic bij Mission, British Columbia, aan de noordelijke oever van de Fraser River. Centraal staat Hatzic Rock, een grote zwerfkei die in de Stó:lō-mythologie drie door de transformator Xexá:ls in steen veranderde leiders voorstelt. Opgravingen onder leiding van Gordon Mohs vanaf 1990 leverden ongeveer 16.000 vondsten op, waaronder resten van rechthoekige kuilhuizen, haarden, voorraden en handelsgoederen.

Het gebied werd meer dan vijfduizend jaar bewoond door Stó:lo-gemeenschappen, met verschillende fases van menselijke nederzetting gedocumenteerd door overblijfselen. In recente tijden ontsnapte het land aan residentiële ontwikkeling en werd in plaats daarvan als gedenkplaats behouden.

De Hatzic Rock is de rots die de Stó:lo X̱á:ytem noemen; er zou de shxweli, de levenskracht, in rusten van drie siːyaːm die door de transformator Xexá:ls in steen werden veranderd omdat ze hun kennis van het schrift niet wilden delen. Het X̱á:ytem Longhouse Interpretive Centre, beheerd door de XÁ:YTEM Siyaye Society, toont dat verhaal naast de opgegraven vondsten.

De site is bereikbaar vanuit Mission via snelweg 7 en ligt ongeveer 80 kilometer ten oosten van Vancouver. Geleide rondleidingen ter plaatse leggen de vondsten en de betekenis van de plaats voor bezoekers uit.

Dit terrein werd lange beschouwd voor residentiële ontwikkeling, maar archeologische vondsten leidden tot redding en bescherming. De ontdekking maakt het een zeldzaam voorbeeld van behoud dat voorrang krijgt op moderne expansie.