Santana Formation, Geologische formatie in Pernambuco, Brazilië

De Santana-formatie is een geologische laag in het Araripe-bekken in het noordoosten van Brazilië, bestaande uit horizontale kalksteenlagen gemengd met klei, silt en zand. Deze lagen bevatten talrijke fossielen van pterosauriërs, vissen, insecten en planten uit het Vroeg-Krijt.

De eerste fossielen werden in 1819 gevonden door de Beierse onderzoekers Johann Baptist von Spix en Carl Friedrich Philipp von Martius, die goed bewaarde vissen aantroffen tijdens de verkenning van dit toen ononderzochte gebied. Het nieuws bereikte snel paleontologen wereldwijd. De eerste pterosaurus, Araripesaurus castilhoi, werd in 1971 beschreven door Llewellyn Ivor Price. Lang gold de eenheid als lid van de Santana-formatie; pas in 2007 werd zij in een bundel van Martill, Bechly en Loveridge formeel van de oudere Crato-formatie gescheiden.

De naam Santana komt van het dorp Santana do Cariri, niet van een kolonist. Sinds de jaren 1970 is de illegale fossielenhandel een lokale bedrijfstak geworden, gedreven door de conservering van de specimens. De Araripe manakin, een zeldzame vogel die eind 20e eeuw werd ontdekt, leeft alleen in het bos op bodems die zijn gevormd uit gesteenten van de Romualdo-formatie.

De fossielhoudende lagen liggen aan de voet van het Araripe-plateau, waar de deelstaten Pernambuco, Piauí en Ceará samenkomen, bij Santana do Cariri. Er is geen opgravingssite die voor publiek open is: de lagen worden gewonnen voor cement en bouw, en illegaal verzamelde fossielen voeden een handel die in de jaren 1970 ontstond. Paleontologen vragen om een dringend beschermingsprogramma; toegang tot de ontsluitingen loopt via onderzoekers of plaatselijke instellingen.

De kalksteennodules die rond dode organismen ontstonden, bewaarden weefsels met uitzonderlijke helderheid, waardoor wetenschappers maaginhoud en organdetails kunnen onderzoeken. Dit onthult oude voedingspatronen en roofdier-prooi-interacties die elders zelden zichtbaar zijn.